Toυ Κωστή Σπ. Μαστρογιαννάκη*

Εκδοση Μορφωτικού Εκπολιτιστικού Συλλόγου Αβδού

Επιμέλεια έκδοσης Σπυρ. Μαραγκάκης

ΑΒΔΟΥ 2015

Με μεγάλη χαρά υποδέχτηκαμε τη νέα έκδοση του εξαιρετικά δραστήριου Μορφωτικού Εκπολιτιστικού Συλλόγου Αβδού με τον τίτλο “Αβδού ιστόρημα και όνομα σε στίχους απλούς”, πόνημα περίκλεες του γνωστού φιλολόγου, ιστορικού ερευνητή και εραστή της γλωσσολογίας και της έρευνας γύρω από την ετυμολογία των λέξεων Ζαχαρία Ε.Σμυρνακη.

Το έργο, αποτέλεσμα ενός επαρκούς επιστημονικού εξοπλισμού του συγγραφέα, είναι ποιητικό σε δεκαπεντασύλλαβο στίχο και σε γλώσσα κατά βάση δημοτική με παρεμβολές κρητικής διαλέκτου και καθαρεύουσας. Οι έξι χιλιάδες εκατό στίχοι (6100) του έργου, που μας παραπέμπουν σε επικές ποιητικές συνθέσεις, φανερώνουν τον πνευματικό μόχθο του συγγραφέα για να δαμάσει ένα διάσπαρτο πολυποίκιλο και δύσκολο υλικό.

Το ποίημα χωρίζεται σε επτά μέρη με τα οποία ο συγγραφέας- ποιητής κάλυψε και φώτισε ολόπλευρα το γενέθλιο τόπο του. Στο πρώτο μέρος πραγματεύεται τη χωρογεωγραφία και την επίδραση του ανθρώπου στο χώρο. Στο δεύτερο μέρος το ποίημα αναφέρεται στην εκπαίδευση και προβάλλεται ή μορφή του Στεφ. Ξανθουδίδη. Στο τρίτο μέρος περιγράφονται οι αγώνες των Αβγιωτών για την ελευθερία. Ακολουθεί το τέταρτο μέρος με τον λαϊκό και πνευματικό βίο και τους διακριθέντες Αβγιώτες. Οι τοπικοί φορείς και η δράση των νεότερων Αβγιωτών καλύπτουν το πέμπτο μέρος ενώ η επόμενη έκτη ενότητα αφιερώνεται στη Λαγκάδα και το φράγμα μαζί με τα σπήλαια της περιοχής. Το τελευταίο μέρος αποτελεί μια ποιητική γλωσσολογική πραγματεία όπου ο συγγραφέας παραθέτει με περισσή σαφήνεια και επιστημοσύνη τις διάφορες θεωρίες για την ετυμολογία του ονόματος Αβδού παραθέτοντας επίσης και τη δική του επιστημονική άποψη για το έτυμο της λέξης Αβδού.

Αποτελεί πνευματική πρωτοτυπία του συγγραφέα να δώσει σε στίχους τις πολλές απόψεις για την ετυμολογία του ονόματος του χωριού του. ‘Οπως ο ίδιος γράφει στην εισαγωγή:

“ και της ετυμολόγησης που νου βαρυφορτώνει

ίσως μπορεί στιχούργημα το βάρος ν’ ελαφρώνει “

Ακολουθεί κατατοπιστικό γλωσσάριο και επαρκής βιβλιογραφία. Το βιβλίο εμπλουτίζεται με πολλές φωτογραφίες οι οποίες υποστηρίζουν σημαντικά το όλο ποιητικό κείμενο και αποδίδουν θαυμαστά την πορεία του Αβδού στο χρόνο.

Η γάργαρη ροή της διήγησης με τη μορφή μιας επιφανειακά λαϊκής εξιστόρησης κρύβουν επιμελώς την κοπιαστική και χρονοβόρα προσπάθεια του συγγραφέα για να δαμάσει το υλικό του και να το αποτυπώσει σε φόρμα εύληπτη και κατανοητή. Οι πολλές ιστορικές πληροφορίες που δίδονται μέσα στο ποίημα, περιγραφή εκκλησιών με γνώσεις αρχιτεκτονικής και αγιογραφίας, ή παράθεση εικόνων,επιγραφών, επιγραμμάτων, η αναφορά σε λαϊκές διηγήσεις, παροιμίες, παλιότερες μορφές κοινωνικής ζωής και παραγωγικής δραστηριότητος, ή πρέπουσα προβολή στα μεγάλα τέκνα του Αβδού, επαναστάτες, επιστήμονες και καλλιτέχνες, όλα δεμένα σε στίχο στέρεο, συνθέτουν ένα θαυμάσιο μωσαϊκό και προβάλλουν ανάγλυφα την παρουσία του Αβδού διαχρονικά .Στίχοι πηγαίοι, γάργαροι με χιούμορ όπως στο πρώτο μέρος στ.487-490:

“ Ξυπολητα πολλά παιδιά παλιά επορπατούσαν,

πέτρες, αγκαθες που ‘βρισκαν, άφοβα επατούσαν,

Γιατί ή γυμνή πατούχα τους σκληρή πολύ γινόταν,

Σ’ ανθεκτική των παπουτσιών σόλα εξελισσόταν. “

Ή με λυρικότητα όπως στο πρώτο μέρος στχ.499-502:

“κ’ ή γη ευθύς ως βλογηθεί, χαρεί και ξεδιψάσει,

αρνεψει και βροχονερό ζωοποιό χορτάσει,

το περισσό με προθυμια μεγάλη αποδίδει

και στα σοκάκια του χωριού φλεγάδια τούτο δίδει “

Ή με μεταφορές και εξαιρετικές παρομοιώσεις που παραπέμπουν στον Όμηρο όπως στο πρώτο μέρος στχ.471-474:

“Πως στα βαθιά ο αετός βαριά αναστενάζει,

πετάει πάντα στα ψηλά τη λευτεριά του κράζει,

έτσι οι κάτοικοι τ’ Αβδού το βάθος μεταλλάξαν,

και με το ύψος της ζωής και λευτεριάς αλλαξαν “

Ο Ζαχαρίας Ε. Σμυρνάκης οτρηρός θεράπων της φιλολογίας, πλήρης παιδείας σφαιρικής, άνθρωπος πεπαιδευμένος και οξύνους, γυμνασμένος με τον έρωτα της πατρώας γης ως άλλος Ανταίος αντλεί δύναμη από την επαφή του με τη γενέθλια γη και παράγει αγαθά πνευματικά και ζωογόνα για κάθε ψυχή και νου που διψά να απολαύσει όχι τα κοινά και τα τετριμμένα αλλά τα υψηλά και τα νέα. Στηριγμένος σ’ ένα γερό επιστημονικό εξοπλισμό και μια εσωτερικευμενη γνώση της παράδοσης, όχι ως ταριχευμένο προϊόν, αλλά ως μαγιά για νέα δημιουργήματα και καινούριες πνευματικές κατακτήσεις, προσφέρει πνευματικά νάματα.

Ο Ζαχαρίας Ε. Σμυρνάκης με στόφα δεξιοτέχνη δασκάλου υπηρέτησε τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ως καθηγητής και ως διευθυντής αφήνοντας “αγλαήν φατιν” στο σύνολο της εκπαιδευτικής κοινότητας. Πέραν τούτου ως πνευματικός άνθρωπος με τα κείμενα του και τις επιστημονικές του ανακοινώσεις δείχνει ποια πρέπει να είναι η πόρεια και η δράση κάθε πνευματικού ανθρώπου.

Όλα αυτά τα χαρίσματα που ο ίδιος, ως άνθρωπος μετριόφρων ούτε προβάλλει ούτε προκαλεί, τα ενσωματώνει σ’ ένα χαρακτήρα άριστο, ανθρώπινο, προσηνή και καταδεκτικό, που συχνά φαίνεται να βρίσκεται μακριά από τους κανόνες, που θέτει ή σημερινή αμοραλιστική κοινωνία, και αποτελεί εξαίρεση στην καταιονισμένη από υποκουλτούρα κοινωνική μας πραγματικότητα.

Η συχνά φιλοπαίγμων διάθεση του με το πηγαίο χιούμορ -δείγμα ευαισθησίας, οξύνοιας και γνώσης - καθιστούν τη συναναστροφή μαζί του ευχάριστη και επωφελή .

Το έργο του Ζαχαρία Ε. Σμυρνάκη είναι σημαντικό για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον γιατί ενέχει μια πρωτοτυπία που οφείλεται στην εξιστόρηση της πορείας του χωριού Αβδού μέσα στο χρόνο σε στίχους, τόλμημα δύσκολο με απαιτήσεις ενός αρτιοτατου εξοπλισμού για να περατωθεί. Δεύτερον γιατί ως ανάγνωσμα απευθύνεται σε αναγνώστες κάθε επιπέδου ως εξής :

Από τη μια μεριά αποτελεί ευχάριστο ανάγνωσμα για τον αναγνώστη οποιας μόρφωσης που γεύεται ασμενως τη ροή του δεκαπεντασύλλαβου, ενίοτε λαϊκοτρόπου και ενίοτε ποικιλμένου με φράσεις καθαρεύουσας και αρχαίας. Ο αναγνώστης ρουφά σαν από αρχαίο ραψωδό ή νεότερο παραμυθά τα γεγονότα της αφήγησης και γεμίζει το νου και την ψυχή του,όπως το παιδί από τις ιστορίες του παππού του. Το κείμενο φορτωμένο με τα χίλια μύρια κύματα της λαϊκής μας παράδοσης και εμποτισμένο από την ευαισθησία του κρητικού στο δεκαπεντασύλλαβο στίχο όπως ζυμώθηκε μαζί του με τη μαντινάδα και τον Ερωτόκριτο αποδίδεται στο σημερινό αναγνώστη ως “λάλον ύδωρ”.

Από την άλλη μεριά ένας πιο υποψιασμένος αναγνώστης δε θα σταματήσει μόνο στη ραψωδική αφήγηση, που ασφαλώς σαγηνεύει. Πέρα απ’ αυτή θα δει τη ροή μιας επιστημονικής ιστορικής αφήγησης που συχνά ξεφεύγει του κοινού αναγνώστη από το μάγεμα της μορφής. Το κείμενο είναι ιστορικά τεκμηριωμένο όχι μόνο με τις συχνές παραπομπές αλλά και η ίδια η αφήγηση υποκρύπτει μια επιστημονική γνώση και εμβρίθεια επιμελώς κρυμμένη στο μάγεμα του στίχου μη θέλοντας να προβάλει το μεγάλο κόπο της παράθεσης του επιστημονικού λόγου.Τα βαθιά ποτάμια δε βουίζουν. Ο λόγος του Ζαχαρία Ε. Σμυρνάκη μεστός, ρωμαλέος επιστημονικά, συχνά εκλαϊκευμένος μπορεί παραπλανήσει το γρήγορο αναγνώστη και να μην απολαύσει όλα τα αρώματα του έργου όπως συχνά κάνει ο απλός ερασιτέχνης γευσιγνώστης. Ο γνήσιος και έμπειρος γευσιγνώστης θα διακρίνει τον τεράστιο πλούτο ιστορικών, λαογραφικών, γλωσσολογικών καιι γεωγραφικών πληροφοριών που προσφέρει το κείμενο και θα αξιολογήσει το μεγάλο κόπο του συγγραφέα, τις επιστημονικές γνώσεις, τη λογοτεχνική του προσπάθεια και το μέγα πάθος για το γενέθλιο τόπο του.

Ο Ζαχ. Ε. Σμυρνακης στο τέλος του πονήματος του τονίζει με μετριοφροσύνη: Αντί επιλόγου, στίχ.5-8 και 13-18:

Κι όσα εδώ εκφράστηκαν και μένουν τυπωμένα,

ειν’ γύρω από το Αβδού τα πλείστα σφαιρωμένα

και ίσως πεις πως έχουνε αδρό και αργό τόνο,

αλλά στην εξιστόρηση έτσι μπορούσα μόνο .

____ ...................................................................

μα σε γραπτά του έμεινε περίεργη ή κρούσις

εν μέσω της δημοτικής και της καθαρευούσης,

γι’αυτο κ’εδώ δεν έγραψα σε γλώσσα ενιαία,

μιγαδερή εγίνηκε κ’ειναι η coulpa mea

προσπάθησα το κείμενο ανεβατόνα γίνει

μ’ανήφορο και έλεγχο το αληθές να “δίνει”.

Ανάμενουμε και άλλους εύχυμους καρπούς της πνευματικής δημιουργίας του Ζαχαρία Ε. Σμυρνάκη.

*Ο Κωστής Σπ. Μαστρογιαννάκης είναι φιλόλογος,

πρώην λυκειάρχης